Złamanie rzepki: leczenie i rehabilitacja kolana

Co robi rzepka i dlaczego jej złamanie wyłącza wyprost?

Rzepka działa jak bloczek, przez który przechodzi lina: przenosi siłę mięśnia czworogłowego uda na piszczel i dzięki temu prostuje kolano. To największa trzeszczka w organizmie, czyli kość osadzona w ścięgnie. Przy wyproście zwiększa moment siły mięśnia. Gdy bloczek pęka, lina nic już nie podnosi. Złamanie przerywa aparat wyprostny kolana, więc noga przestaje się czynnie prostować.

Przy kolanie zgiętym pod kątem 30–40°, na przykład na schodach albo przy wstawaniu z krzesła, rzepka przenosi siły rzędu 7–8-krotności masy ciała. Jej tylną powierzchnię pokrywa chrząstka stawowa, która chroni ślizg w stawie. Dlatego lekarz ocenia nie tylko kość, ale i chrząstkę. Potocznie uraz nazywa się „złamaniem kolana” albo „pękniętą rzepką”, choć chodzi o uszkodzenie jednej kości.

Jak rozpoznać złamanie rzepki?

Złamanie rzepki rozpoznaje się po objawach i potwierdza RTG. Typowe objawy:

• ból z przodu kolana, który nasila się przy zginaniu i ucisku,
• obrzęk, który narasta szybko po urazie,
• krwiak wewnątrzstawowy, czyli krew zebrana w stawie,
• brak czynnego wyprostu: kolana nie da się wyprostować własną siłą mięśnia.

Ogólne objawy złamania kości są tu te same, ale w kolanie rozstrzyga ostatni punkt.

Mechanizm urazu podpowiada, czego się spodziewać. Uraz bezpośredni, na przykład upadek na kolano, zwykle miażdży rzepkę z niewielkim przemieszczeniem i uszkadza chrząstkę. Uraz pośredni, czyli nagłe zgięcie kolana przy napiętym mięśniu czworogłowym, rozrywa ją z dużym przemieszczeniem.

Podstawą jest RTG w projekcji przednio-tylnej i bocznej, uzupełnione projekcją Merchanta. Rezonans magnetyczny ocenia uszkodzenie chrząstki. Radiolog musi też odróżnić złamanie od rzepki dwudzielnej, którą ma około 2% populacji i która na RTG bywa z takim złamaniem mylona.

Po uderzeniu kolana o deskę rozdzielczą, na przykład w wypadku samochodowym, bada się także biodro: taki uraz może złamać panewkę lub zwichnąć staw biodrowy (ortopediaonline.pl).

Jakie są rodzaje złamań rzepki?

Najczęstsze jest złamanie poprzeczne, ale dla leczenia ważniejszy jest podział na złamania z przemieszczeniem i bez. Pojęcie wyjaśnia wpis o tym, czym jest złamanie z przemieszczeniem. W rzepce to ono rozstrzyga, czy wystarczy unieruchomienie.

• Poprzeczne: linia złamania biegnie w poprzek kości.
• Pionowe (podłużne): linia biegnie wzdłuż kości.
• Wieloodłamowe: rzepka rozpada się na kilka fragmentów.
• Brzeżne: uszkodzone jest obrzeże kości.
• Chrzęstno-kostne: odpada fragment kości razem z chrząstką.
• Otwarte: skóra jest przerwana i kość ma kontakt z otoczeniem.

Lekarze porządkują złamania według klasyfikacji AO/OTA (Arbeitsgemeinschaft für Osteosynthesefragen / Orthopaedic Trauma Association). W Szwedzkim Rejestrze Złamań z lat 2014–2018 przeważa typ C, a większość przypadków to urazy niskoenergetyczne.

Jak leczy się złamaną rzepkę?

O metodzie decydują przemieszczenie odłamów i to, czy da się czynnie unieść wyprostowaną nogę. Próba jest prosta, bo sprawdza, czy aparat wyprostny działa. Jeśli jest przerwany, mięsień nie ma jak pociągnąć za piszczel i noga nie unosi się w wyproście. Ogólne kryteria wyboru opisuje wpis gips czy operacja. W rzepce sprowadzają się do tych dwóch pytań.

Kiedy wystarczy gips albo orteza?

Wystarczą przy złamaniu stabilnym, bez przemieszczenia, gdy kolano nadal się czynnie prostuje. Leczy się je gipsem, szyną albo ortezą z blokadą zgięcia, która utrzymuje kolano w wyproście. Gips przy niewielkim złamaniu sięga od uda do kostki i nosi się go zwykle 5–6 tygodni, po czym lekarz ocenia zrost na RTG (według medibas.pl).

Na czym polega operacja rzepki?

Złamanie z przemieszczeniem zwykle wymaga zespolenia: odłamy zbliża się i spina, a w trakcie zabiegu kontroluje się stan chrząstki. Stosuje się trzy metody:

• druty z pętlą napinającą (cerclage), czyli pętlą z drutu, która ściąga odłamy,
• śruby,
• zespolenie płytką i śrubami.

Implant nie przyspiesza zrostu, tylko trzyma odłamy w miejscu, żeby kość mogła zrobić swoje. Pełny opis implantów jest w osobnym tekście: zespolenie kości drutami i śrubami. Przy rozbiciu rzepki wyjątkowo wykonuje się patellektomię, czyli usunięcie rzepki.

Ile zrasta się rzepka i jak wygląda rehabilitacja?

Rzepka zrasta się w czasie około 6 tygodni unieruchomienia, a do pełnej sprawności kolano wraca po około 3 miesiącach.

Rehabilitacja po złamaniu rzepki ma dwa zadania: przywrócić zgięcie, które w ortezie zostało zablokowane, i odbudować mięsień czworogłowy uda, osłabiony przez unieruchomienie. Szersze zasady ćwiczeń opisuje tekst o tym, czym jest rehabilitacja po złamaniu. Za miarę postępu przyjęłabym powrót czynnego wyprostu i siły uda, a nie sam kalendarz. Okres z tabeli to czas orientacyjny, nie termin.

Co jeszcze dotyczy złamanej rzepki?

Czy ze złamaną rzepką można chodzić?

Tak, zwykle w ortezie zablokowanej w wyproście i o kulach, w zakresie obciążenia zaleconym przez lekarza. Bez ortezy nie. Co dzieje się z mięśniami i stawem, gdy unieruchomienie zniknie, opisuje wpis o tym, jak wygląda noga po zdjęciu gipsu.

Czy złamanie rzepki jest groźne?

Zwykle goi się dobrze. Głównym ryzykiem jest nierówność chrząstki po zroście, która prowadzi do zmian zwyrodnieniowych. Do tego dochodzą sztywność kolana i zakrzepica, bo unieruchomienie jej sprzyja, dlatego podaje się leki przeciwzakrzepowe. Przez cały czas leczenia obserwuj, czy zakres zgięcia rośnie, a wyprost wraca. Zmiany, których nie rozumiesz, zgłaszaj lekarzowi prowadzącemu.

Czy druty z rzepki trzeba usunąć?

Często tak, po zroście, gdy drażnią pod skórą. Usuwa się je podczas kolejnego zabiegu, ale decyzja jest indywidualna. Ogólne zasady opisano we wpisie o usuwaniu zespolenia.

Czy dzieci łamią rzepkę?

Rzadko. U młodszych dzieci rzepka jest słabo uwapniona i zaczyna kostnieć dopiero w 2.–6. roku życia. U dzieci częściej odrywa się fragment chrzęstno-kostny przy zwichnięciu rzepki.

Metodę leczenia, czas unieruchomienia i zakres obciążania nogi ustala lekarz prowadzący, który widzi zdjęcia i bada kolano. Ten tekst tych decyzji nie zastępuje.