Odpowiedź w trzech zdaniach
Rehabilitacja seniora po złamaniu kości udowej zaczyna się w pierwszej dobie po operacji od siadania i stania z balkonikiem. Potem przez około 12 tygodni przechodzi od ćwiczeń w łóżku do samodzielnego chodu. Tempo i zakres obciążania nogi wyznacza rodzaj złamania i operacji oraz sprawność seniora, a nie kalendarz. Plan ustala fizjoterapeuta razem z lekarzem prowadzącym.
Kiedy senior pierwszy raz wstaje z łóżka?
W pierwszej dobie po operacji, najpóźniej dzień po niej, razem z fizjoterapeutą. Operację wykonuje się zwykle w ciągu 24-48 godzin od przyjęcia do szpitala, a pierwsze wstanie następuje w pierwszej lub drugiej dobie po zabiegu.
To nie pośpiech personelu, tylko standard. Wytyczne brytyjskiego instytutu NICE (National Institute for Health and Care Excellence) i rejestr NHFD (National Hip Fracture Database) zalecają uruchomienie chorego najpóźniej w dniu po operacji. Badanie opublikowane w „Calcified Tissue International” wykazało, że uruchomienie w ciągu doby poprawia wyniki zdrowotne u osób w wieku 60-107 lat. Jego autorzy wskazują też, że na przebieg powrotu do chodzenia wpływa sprawność sprzed złamania. Do tego dochodzi ryzyko: długie unieruchomienie sprzyja powikłaniom ogólnoustrojowym.
Pionizacja, czyli doprowadzenie do pozycji stojącej, przebiega krok po kroku:
- Senior siada na brzegu łóżka.
- Staje przy balkoniku (chodziku).
- Przenosi ciężar ciała zgodnie z zaleceniem operatora.
- Robi kilka kroków.
- Wraca do łóżka.
Pierwsze wstanie trwa krótko i odbywa się z asekuracją. Nie chodzi o to, ile senior wytrzyma, tylko o to, żeby ciało zaczęło pracować w pionie.
Jak wygląda rehabilitacja tydzień po tygodniu?
Rehabilitacja przebiega w czterech fazach, a pełną aktywność odzyskuje się zwykle od 13. tygodnia. Granice faz są orientacyjne, to typowy podział, nie harmonogram.
| Faza | Tygodnie | Co ćwiczy senior | Cel |
|---|---|---|---|
| I | 1.-2. | ćwiczenia w łóżku, pionizacja, pierwsze kroki z balkonikiem | bezpieczne wstawanie i pierwsze dni po operacji |
| II | 3.-6. | ćwiczenia zakresu ruchu i siły operowanej nogi | odzyskanie zakresu ruchu i siły |
| III | 7.-12. | ćwiczenia sprawności i chód | przywracanie sprawności |
| IV | od 13. | stopniowo coraz więcej codziennej aktywności | powrót do pełnej aktywności |
Samodzielny chód jest celem końca fazy III. Przebieg po złamaniu szyjki jest taki sam jak po innych złamaniach okolicy biodra, różni się zakres obciążania nogi. Ogólny schemat dla każdej kości opisują etapy rehabilitacji po złamaniu.
Od czego zależy, ile wolno obciążać operowaną nogę?
O zakresie obciążania decyduje operator i wpisuje go do karty wypisu, zależnie od rodzaju złamania i zastosowanej operacji. Dlatego dwie osoby po „złamaniu biodra” mogą dostać różne zalecenia.
| Złamanie | Budowa i leczenie |
|---|---|
| Szyjka kości udowej | wewnątrztorebkowe (wewnątrz torebki stawowej); u starszych częściej proteza (endoprotezoplastyka lub hemialloplastyka, czyli proteza połowicza), u młodszych osteosynteza śrubami |
| Przezkrętarzowe | pozatorebkowe (poza torebką stawową); zespolenie, na przykład gwoździem śródszpikowym |
Zespolenie i rehabilitację przy drugim typie opisuje wpis o złamaniu przezkrętarzowym kości udowej.
Największą trudnością dla pacjenta jest nauka osiowego obciążania operowanej nogi, czyli stawania na niej wzdłuż osi kości, oraz uruchomienie mięśni stabilizujących staw biodrowy. Zalecenia z wypisu dotyczące obciążania przepisz w widoczne miejsce i sprawdź, czy są ruchy zakazane.
Jakie ćwiczenia robi się w pierwszych tygodniach?
Są to proste ćwiczenia w łóżku i przy łóżku wykonywane 3-4 razy dziennie oraz chód z balkonikiem 2-3 razy dziennie. Dawkowanie pochodzi z programu opublikowanego w „Rehabilitacji w Praktyce”.
Przed operacją, jeśli senior czeka na zabieg:
- ćwiczenia obręczy barkowej i zdrowej nogi: 3-4 razy dziennie po 10-15 powtórzeń,
- „pompa mięśniowa” stopy złamanej nogi, czyli zginanie jej w górę i w dół (zgięcie grzbietowe i podeszwowe): 3-4 razy dziennie po 10 powtórzeń.
Po operacji:
- ćwiczenia izometryczne (napinanie mięśni bez ruchu w stawie) i czynne wolne (spokojne ruchy wykonywane samodzielnie) operowanej nogi: 3-4 razy dziennie po 10 powtórzeń,
- początkowa pionizacja: 2 razy dziennie,
- chodzenie o kulach lub z balkonikiem: 2-3 razy dziennie.
Ćwiczenie, które sprawia trudność, można pominąć albo zmodyfikować. Ból rosnący w trakcie ćwiczenia i utrzymujący się następnego dnia to sygnał, żeby zwolnić i powiedzieć o tym fizjoterapeucie, a nie powód do „przetrwania”.
Chodzik czy kule?
Najpierw balkonik, bo daje większą podporę. Kule łokciowe wchodzą dopiero wtedy, gdy fizjoterapeuta oceni równowagę seniora.
Po czym poznać, że można przejść do kolejnego etapu?
O przejściu dalej decyduje sprawność, a nie numer tygodnia. Bliski może to ocenić po kilku obserwacjach:
- senior sam wstaje z łóżka i z krzesła,
- chodzi z balkonikiem po mieszkaniu bez przystanków,
- ból po ćwiczeniach nie narasta do następnego dnia,
- nie boi się zrobić kroku.
Lęk przed upadkiem to wskazanie do wsparcia psychologa, który jest częścią zespołu obok fizjoterapeuty, pielęgniarki i ortopedy. Decyzję o przejściu na kolejny etap podejmuje fizjoterapeuta.
Jeden niespełniony warunek to dla mnie powód, żeby zostać na etapie dłużej. Dłużej trwa też faza II, gdy zrost kości jest opóźniony. Gdy zrostu brak, terapię przerywa się do decyzji ortopedy.
Jak przygotować mieszkanie na powrót ze szpitala?
Usuń wszystko, o co można się potknąć, i zabezpiecz łazienkę przed dniem wypisu. U osoby z osłabionymi kośćmi do kolejnego złamania wystarczy potknięcie o dywan albo poślizgnięcie w łazience.
- Zwiń dywaniki i schowaj kable biegnące przez pokój.
- Wyrównaj lub oznacz progi.
- W łazience połóż matę antypoślizgową i zamontuj uchwyt przy toalecie.
- Zapewnij oświetlenie nocne na drodze do toalety.
- Postaw stabilne krzesło z podłokietnikami, z którego łatwo wstać.
- Rzeczy codziennego użytku trzymaj na wysokości rąk, bez schylania i sięgania.
Jak zmienić pieluchomajtki przy złamaniu szyjki kości udowej?
Obracaj seniora „w jednym kawałku”, z poduszką między kolanami. Dotyczy to pierwszych dni, gdy senior jeszcze nie wstaje, lub czasu oczekiwania na zabieg. Złamana kość wymaga ostrożności przy każdej zmianie pozycji, a leczenie opisuje wpis o operacji złamania szyjki kości udowej.
- Zmiana pampersa u leżącego seniora to zadanie dla dwóch osób, więc poproś o pomoc drugą.
- Ułóż wezgłowie płasko.
- Włóż poduszkę między kolana seniora.
- Obróć całe ciało naraz na bok wskazany przez pielęgniarkę, tak jak pokazała na oddziale. Nie skręcaj nogi do środka.
- Zdejmij zużytą pieluchomajtkę, wymień podkład i załóż nową.
- Obejrzyj skórę pośladków i okolicy kości krzyżowej.
Przy dłuższym leżeniu zmieniaj pozycję ciała, bo długi nacisk w jednym miejscu prowadzi do odleżyn.
Kiedy przerwać ćwiczenia i zadzwonić do lekarza?
Objawy zakrzepowego zapalenia żył albo nagłe pogorszenie chodu oznaczają przerwanie ćwiczeń do czasu konsultacji. Sygnały alarmowe:
- bolesna, obrzęknięta, ucieplona łydka,
- nagłe nasilenie bólu biodra,
- utrata możliwości obciążania nogi, która wcześniej była,
- zaczerwienienie lub wyciek z rany,
- duszność.
Skontaktuj się wtedy z lekarzem, a przy duszności lub gwałtownym pogorszeniu zgłoś się na SOR. Zapalenie żył konsultuje chirurg naczyniowy. Po operacji biodra senior zwykle dostaje profilaktykę przeciwzakrzepową, czyli zastrzyki przeciwzakrzepowe.
