Odpowiedź w trzech zdaniach
Złamanie Collesa to pęknięcie dalszego końca kości promieniowej około 2–3 cm nad nadgarstkiem, w którym odłam przesuwa się w stronę grzbietu dłoni. Powstaje zwykle po upadku na wyprostowaną rękę, najczęściej u kobiet po 65. roku życia. Jeśli odłamy po nastawieniu trzymają ustawienie, wystarcza gips na około 6 tygodni. Płytka jest potrzebna wtedy, gdy się nie trzymają albo pęknięcie wchodzi w staw.
Gdzie dokładnie pęka kość przy złamaniu Collesa?
Po stronie kciuka, w nasadzie dalszej kości promieniowej, zwykle poza samym stawem. Odłam przechyla się ku grzbietowi dłoni jak klapka na zawiasie odchylona do tyłu.
Mechanizm jest prosty. Przy upadku wyciąga się ręce przed siebie, a siła z dłoni zgiętej grzbietowo przenosi się przez nadgarstek na kość promieniową. Tę postać złamania opisał irlandzki chirurg Abraham Colles w 1814 r. w „Edinburgh Medical and Surgical Journal”.
Fachowa nazwa szerszej grupy to złamanie nasady dalszej kości promieniowej, a Colles jest jej najczęstszym typem. Dotyczy końca dalszego, nie trzonu. Potoczne „złamanie ręki w nadgarstku” oznacza zwykle właśnie to złamanie kości promieniowej, a nie kości samego nadgarstka.
W urazie uczestniczą trzy miejsca:
- kość promieniowa: tu następuje pęknięcie i przemieszczenie odłamu grzbietowo,
- kość łokciowa z wyrostkiem rylcowatym: często pęka razem z promieniową,
- staw promieniowo-nadgarstkowy: przy typowym złamaniu Collesa leży poza linią pęknięcia.
Czym różni się złamanie Collesa od Smitha i Bartona?
O rodzaju decyduje kierunek przesunięcia odłamu i to, czy pęknięcie wchodzi w staw. Nazwy z wypisu ze szpitalnego oddziału ratunkowego (SOR) nie zawsze brzmią „Colles”, więc warto je rozróżniać.
| Nazwa | Co dzieje się z odłamem | Najważniejsza cecha |
|---|---|---|
| Złamanie Collesa | przesuwa się w stronę grzbietu dłoni | upadek na wyprostowaną rękę, linia 2–3 cm od stawu |
| Złamanie Smitha | przesuwa się w stronę dłoni, czyli odwrotnie niż w Collesie | rzadsze od Collesa, powstaje po upadku lub uderzeniu przy zgiętym dłoniowo nadgarstku |
| Złamanie Bartona | pęka brzeg nasady, grzbietowy lub dłoniowy | przechodzi przez staw, z podwichnięciem nadgarstka, zwykle leczone operacyjnie |
Słowa „przezstawowe” używa się, gdy linia złamania wchodzi w powierzchnię stawu, a „wieloodłamowe”, gdy kość rozpada się na więcej niż dwa fragmenty. Osobna kwestia to złamanie nadgarstka z przemieszczeniem. Bez przemieszczenia odłamy leżą na swoim miejscu i wystarcza unieruchomienie. Z przemieszczeniem lekarz najpierw je nastawia.
Jak rozpoznać złamanie nadgarstka?
Po upadku na rękę pewność daje dopiero RTG, a podejrzenie budzą:
- ból nasilający się przy ruchu,
- obrzęk,
- siniak,
- ograniczony ruch w nadgarstku,
- przy przemieszczeniu deformacja „bagnetowa” (zwana też widelcowatą), czyli widoczne załamanie osi przedramienia.
Mrowienie i drętwienie palców sugerują ucisk nerwu pośrodkowego i zawsze wymagają zgłoszenia lekarzowi.
Rozpoznanie potwierdza RTG w dwóch projekcjach: tylno-przedniej i bocznej. Tomografię komputerową (TK) zleca się przy złamaniu przezstawowym, bo lepiej pokazuje, jak rozpadła się powierzchnia stawu. Jeśli ból utrzymuje się w tabakierce anatomicznej, zagłębieniu u nasady kciuka, a zdjęcie wyszło prawidłowo, przyczyną może być złamanie kości łódeczkowatej.
Ile nosi się gips po złamaniu nadgarstka?
Zwykle około 6 tygodni, a przy złamaniu bez przemieszczenia bywa krócej, 4–5 tygodni. To czasy orientacyjne, a o terminie zdjęcia opatrunku decyduje lekarz na podstawie kontrolnego RTG.
Przy repozycji zamkniętej, czyli nastawieniu bez cięcia, rękę unieruchamia się w gipsie lub longecie. Opatrunek może być z klasycznego gipsu albo z gipsu polimerowego, lżejszego. Dobrze nastawione złamanie może się jeszcze przemieścić w opatrunku (to tzw. wtórne przemieszczenie), dlatego w trakcie leczenia robi się kontrolne zdjęcia. Zwykle wypadają w 2.–3. tygodniu, a wytyczne BOAST z 2017 r. zalecają je już w 1. i 2. tygodniu. Gips bywa wymieniany po 2–3 tygodniach, gdy obrzęk zejdzie i opatrunek się poluzuje.
| Etap | Co się dzieje |
|---|---|
| Tydzień 0 | repozycja i założenie gipsu lub longety |
| Tygodnie 1–3 | kontrolne RTG, czasem wymiana gipsu po zejściu obrzęku |
| Około 6. tygodnia | zdjęcie gipsu i RTG |
| Po zdjęciu | ćwiczenia ruchu |
Kiedy złamanie nadgarstka wymaga operacji?
Gdy nastawionego złamania nie da się utrzymać w gipsie albo pęknięcie rozbija powierzchnię stawu. Wskazania do operacji to:
- progi z wytycznych AAOS z 2009 r. po nastawieniu: kość promieniowa skrócona o ponad 3 mm, odłam odchylony grzbietowo o ponad 10° albo stopień na powierzchni stawowej większy niż 2 mm,
- złamanie przezstawowe lub wieloodłamowe,
- przemieszczenie, które wróciło mimo gipsu,
- złamanie otwarte.
Progi tłumaczą sytuację, w której gips założono prawidłowo, a po kontrolnym zdjęciu lekarz i tak proponuje płytkę. Chodzi o to, jak leżą odłamy, a nie o błąd w leczeniu.
Metod jest kilka. Druty Kirschnera wprowadza się przez skórę po repozycji zamkniętej. Płytkę dłoniową ze śrubami zakłada się po repozycji otwartej, czyli po odsłonięciu kości, a jej wariantem jest płytka blokowana. Trzecia opcja to stabilizator zewnętrzny. Przy złamaniu z przemieszczeniem grzbietowym, które wymaga stabilizacji, zaleca się rozważyć druty, a płytkę wtedy, gdy potrzebna jest repozycja otwarta (NICE NG38, 2016).
Wiek zmienia rachunek. Wytyczne AAOS z 2020 r. stwierdzają, że u pacjentów od 65. roku życia operacja nie daje lepszych wyników odległych niż leczenie bez niej. Ogólne porównanie obu dróg znajdziesz w tekście gips czy operacja.
Przed decyzją zapytałabym lekarza, jak odłamy leżą na ostatnim zdjęciu kontrolnym i co operacja zmieni w wieku pacjenta i przy jego trybie życia.
Ile trwa powrót do sprawności po złamaniu Collesa?
Kość zrasta się w około 6 tygodni, ale sprawność ręki wraca w miesiącach. Sam zrost kości to wylany fundament, a odzyskanie siły, chwytu i pełnego zakresu ruchu to wykończenie domu, które trwa dłużej.
Czasy z AAOS OrthoInfo są orientacyjne:
| Etap | Orientacyjny czas |
|---|---|
| Gips | około 6 tygodni |
| Lekkie aktywności | 1–2 miesiące po zdjęciu gipsu |
| Sporty forsowne | 3–6 miesięcy od urazu |
| Pełny powrót | kilka miesięcy, u części osób do 1–2 lat |
Droga leczenia wpływa na początek ćwiczeń. Po zespoleniu kości płytką i śrubami fizjoterapię można zacząć niemal od razu, co skraca okres sztywnego unieruchomienia. Po gipsie ćwiczenia nadgarstka zaczynają się dopiero po jego zdjęciu. Ogólne zasady ruchu po unieruchomieniu opisuje tekst o rehabilitacji po złamaniu.
Co robić z ręką w gipsie?
Palcami ruszaj od pierwszego dnia, żeby uniknąć sztywności, a resztę ułóż według poniższych zasad:
- Trzymaj rękę powyżej serca, także w nocy: śpij z nią ułożoną na poduszce.
- Chłodź okolicę urazu w pierwszych dniach.
- Nie wkładaj pod gips patyczków ani innych przedmiotów, nawet gdy skóra swędzi.
Ból powinien słabnąć razem z obrzękiem w pierwszych dniach. Jeśli narasta, to sygnał do kontroli. Sztywność i obrzęk, które zostają po zdjęciu opatrunku, opisuje tekst o tym, jak wygląda ręka po zdjęciu gipsu.
Które objawy w gipsie wymagają kontaktu z lekarzem?
Zgłoś się do lekarza, gdy pojawi się któryś z tych objawów:
- narastający ból i ucisk pod gipsem,
- drętwienie lub siność palców,
- nagła niemożność wyprostowania kciuka,
- pękający lub rozmiękły gips.
Niemożność wyprostowania kciuka może oznaczać zerwanie ścięgna prostownika długiego kciuka. Zdarza się to po kilku tygodniach, nawet po złamaniu bez przemieszczenia (AAOS OrthoInfo). Do powikłań należą wtórne przemieszczenie z wadliwym zrostem, sztywność, ucisk nerwu pośrodkowego, zespół algodystroficzny (CRPS) i zmiany zwyrodnieniowe po złamaniach przezstawowych. W razie wątpliwości najlepiej zadzwonić do lekarza prowadzącego.
Dlaczego po złamaniu nadgarstka warto sprawdzić kości pod kątem osteoporozy?
Bo złamanie po upadku z własnej wysokości po 50. roku życia bywa pierwszym sygnałem osłabionej kości. Niewielki upadek wystarcza, gdy kość jest krucha. Po zakończeniu leczenia samego złamania dobrze porozmawiać z lekarzem o ocenie w kierunku osteoporozy, bo od niej zależy, jak chronić kości przed kolejnym urazem.
Czy u dziecka to też złamanie Collesa?
Nie zawsze: u dzieci częste jest złamanie kabłąkowate (typu „torus”) dalszej części kości promieniowej, które leczy się inaczej. Wytyczne NICE NG38 z 2016 r. przewidują dla niego ortezę zdejmowaną, bez rutynowej kontroli RTG. Leczenie dziecka ustala lekarz po zbadaniu i zdjęciu.
