Odpowiedź w trzech zdaniach
Złamanie awulsyjne, zwane też złamaniem z oderwania, to uraz, w którym ścięgno, mięsień albo więzadło pod wpływem nagłego pociągnięcia odrywa fragment kości w miejscu swojego przyczepu. O leczeniu decyduje to, czy oderwany fragment jest odciągnięty od kości. Większość przypadków kończy się unieruchomieniem i rehabilitacją. Uraz częściej dotyczy osób aktywnych sportowo i typowo pojawia się przy kostce, kolanie oraz miednicy.
Jak dochodzi do złamania z oderwania?
Ścięgno albo więzadło okazuje się w danej chwili mocniejsze niż kość w miejscu przyczepu, więc nagłe pociągnięcie wyrywa jej kawałek. Taki uraz ma też łacińską nazwę avulsio, czyli oderwanie.
Porównałabym to do kołka wkręconego w ścianę: przy mocnym szarpnięciu wychodzi razem z kawałkiem tynku. Ścianą jest kość, kołkiem przyczep.
Uraz nie musi wynikać z upadku ani uderzenia. Opisuje się trzy mechanizmy:
- gwałtowny skurcz dużego mięśnia przy przyspieszaniu lub hamowaniu ruchu ciała, najczęstszy z nich;
- nagłe, nadmierne rozciągnięcie bierne, na przykład u tancerzy;
- przewlekłe przeciążenie, w którym powtarzająca się siła, mniejsza od maksymalnej, stopniowo odciąga przyczep.
Gdzie najczęściej dochodzi do oderwania?
Najczęściej wokół stawu skokowego i stopy, w kolanie oraz w okolicy biodra i miednicy, czyli tam, gdzie działają duże siły mięśniowe.
| Miejsce | Co odrywa fragment | Typowa sytuacja |
|---|---|---|
| Kostka boczna | więzadła | skręcenie stopy |
| Kostka przyśrodkowa | więzadło trójgraniaste | część złamania typu Weber B |
| Podstawa V kości śródstopia | przyczep ścięgna | skręcenie stopy |
| Rzepka | aparat prostownika kolana | skok lub gwałtowne zatrzymanie |
| Kość piętowa | ścięgno Achillesa | uraz ścięgna Achillesa |
| Miednica, guz kulszowy | mięśnie uda | sprint, rozciąganie; głównie młodzież |
Oderwanie bywa też częścią większego złamania: przy złamaniu kostki bocznej typu Weber B może dojść do awulsji kostki przyśrodkowej albo do przerwania więzadła trójgraniastego.
Jakie są objawy złamania awulsyjnego i jak się je rozpoznaje?
Objawy są takie jak przy innych urazach w tej okolicy, dlatego rozstrzyga badanie obrazowe, najczęściej RTG. Przy oderwaniu kostki przyśrodkowej pojawia się ból nasilający się przy obciążaniu, szybki obrzęk, krwiak i tkliwość przy dotyku. Samo badanie palpacyjne nie odróżni oderwanego fragmentu od naderwanego więzadła, bo boli i puchnie w obu przypadkach.
Rozpoznanie opiera się na badaniu klinicznym i obrazowaniu:
- RTG: podstawowe badanie przy urazie kostki, pokazuje kość i oderwany odłam;
- USG: u dzieci bywa pierwszym badaniem, bo pozwala porównać przyczep ze stroną zdrową;
- rezonans magnetyczny (MR) i tomografia komputerowa (TK): sięga się po nie przy subtelnych zmianach.
Jak wygląda leczenie bez operacji?
Większość oderwań leczy się zachowawczo, czyli unieruchomieniem i rehabilitacją, gdy fragment nie jest odciągnięty. Przy kostce bocznej zwykle wystarcza orteza.
- Unieruchomienie: orteza albo gips unieruchamia okolicę urazu i odciąża przyczep.
- Stopniowe obciążanie: nauka stawania na kończynie, zgodnie z zaleceniami lekarza.
- Rehabilitacja po złamaniu: najpierw zmniejsza ból i obrzęk (krioterapia, elektroterapia), potem przywraca zakres ruchu i siłę mięśni (terapia manualna, ćwiczenia).
Dlaczego nastolatkom częściej odrywa się kość?
U młodych ludzi przyczep mięśnia leży na apofizie, czyli jeszcze niezrośniętej części kości, do której przyczepia się mięsień. Apofiza jest słabsza niż ścięgno i zrasta się z resztą kości nawet do 20. roku życia, więc przy szarpnięciu puszcza kość, a nie ścięgno. Dlatego po sprincie albo szpagacie u nastolatka lekarz bierze pod uwagę oderwanie fragmentu kości przy miednicy, a nie tylko naderwany mięsień.
Najczęstszym miejscem takich urazów u młodzieży jest miednica: w literaturze o urazach u młodych sportowców 54% oderwań dotyczy przyczepów miednicznych, w tym guza kulszowego.
Złamanie awulsyjne kostki bocznej
To oderwanie małego fragmentu dolnego końca kości strzałkowej przez więzadła przy skręceniu stopy, leczone zwykle ortezą. Nie jest to ten sam uraz co pełne złamanie kostki typu Weber, które może wymagać zespolenia. Typy Webera, stabilność stawu i czas zrostu opisujemy przy złamaniach kostki bocznej.
Skręcenie czy złamanie awulsyjne?
Mechanizm bywa ten sam, czyli skręcenie stopy, ale skutek jest inny. Przy skręceniu więzadło się naciąga albo nadrywa. Przy awulsji więzadło zostaje całe, a odrywa kawałek kości. Różnicę pokazuje RTG, które obrazuje kość, a nie więzadło.
Ból po zewnętrznej stronie stopy po skręceniu nie musi dotyczyć kostki. Drugim typowym miejscem oderwania w tej okolicy jest złamanie podstawy piątej kości śródstopia. Nie oceniałabym urazu po tym, czy da się stanąć na nodze, tylko zrobiłabym zdjęcie.
Czy złamanie awulsyjne wymaga operacji?
Zwykle nie. Zespolenie jest potrzebne, gdy oderwany fragment jest odciągnięty od kości i sam nie wróci na miejsce, a od przyczepu zależy praca ścięgna albo stabilność stawu. Lekarz zadaje więc dwa pytania: czy doszło do przemieszczenia fragmentu i czy od niego zależy funkcja. Przy kości piętowej chodzi o ścięgno Achillesa, dlatego oderwanie w tym miejscu wymaga szybkiej oceny, by uniknąć powikłań skórnych i przywrócić jego pracę.
Ogólne kryteria wyboru między leczeniem zachowawczym a operacją opisuje wpis gips czy operacja. O leczeniu decyduje lekarz po obejrzeniu zdjęcia.
Ile trwa powrót do sprawności?
Nie ma jednej liczby dla wszystkich awulsji. Kość w unieruchomieniu zrasta się zwykle w około 6 tygodni, a pełna sprawność wraca po kilku miesiącach. Czas zależy od miejsca i zakresu urazu. U nastolatków nie warto przyspieszać powrotu do sportu.
