Odpowiedź w trzech zdaniach
Złamanie kompresyjne kręgu to zapadnięcie się przedniej części trzonu, który przyjmuje kształt klina, przy nienaruszonej tylnej ścianie i łuku kręgu. Takie złamanie jest zwykle stabilne, więc leczy się je zachowawczo: odpoczynkiem, lekami przeciwbólowymi, gorsetem i rehabilitacją. Zabieg wchodzi w grę przy niestabilności, objawach neurologicznych albo bólu, który nie mija mimo leczenia. Najczęstszą przyczyną jest osteoporoza, a najczęstszym miejscem przejście odcinka piersiowego w lędźwiowy (Th12/L1).
Co dzieje się z kręgiem przy złamaniu?
Trzon, czyli przednia nośna część kręgu, zgniata się pod obciążeniem i obniża z przodu, dlatego z boku przypomina klin. Z trzech części kręgu uczestniczy w tym tylko jedna:
- trzon kręgu: przenosi obciążenie tułowia i to on się zapada,
- łuk kręgu z wyrostkami: pozostaje nienaruszony,
- kanał kręgowy z rdzeniem: biegnie za trzonem i przy tym typie złamania zwykle nie jest naruszony.
Th12 to ostatni kręg piersiowy, L1 to pierwszy lędźwiowy. W tym miejscu sztywniejszy odcinek piersiowy przechodzi w ruchomy lędźwiowy, dlatego złamanie kręgu L1 należy do najczęstszych.
Czym różni się od innych złamań kręgu?
Zasadniczo różni je stabilność: kompresyjne to typ A w klasyfikacji AO i zwykle jest stabilne, bo tylna część kręgu jest cała. Od stabilności zależy, czy wystarczy leczenie zachowawcze, czy potrzebny jest zabieg.
| Typ AO | Co pęka | Stabilność | Ryzyko dla rdzenia |
|---|---|---|---|
| A (kompresyjne, bez A3) | przednia część trzonu; tył, łuk i wyrostki nienaruszone | zwykle stabilne | niskie |
| A3 (wybuchowe, z rozerwaniem) | trzon z rozerwaniem, odłamy mogą wejść do kanału | niestabilne | możliwe uszkodzenie rdzenia przez odłamy w kanale |
| B (zgięciowo-dystrakcyjne) | uraz ze zgięciem i rozciągnięciem kręgosłupa | niestabilne | możliwy deficyt neurologiczny |
| C (rotacyjne) | uraz z rotacją kręgosłupa | niestabilne | możliwy deficyt neurologiczny |
Typ A3 jest najpoważniejszy w grupie A, bo odłamy mogą zagrażać rdzeniowi. Deficyt neurologiczny to utrata funkcji nerwów, na przykład czucia albo siły w nogach. Jeśli w opisie badania pojawia się określenie „wybuchowe”, takie złamanie jest niestabilne.
Kto łamie kręg przy niewielkim urazie?
Przede wszystkim osoby z osteoporozą, u których wystarcza pochylenie się, podniesienie ciężaru albo upadek z pozycji stojącej. Osłabiona kość nie wytrzymuje siły, która w zdrowej kości złamania by nie wywołała. Takie złamanie nazywa się niskoenergetycznym.
Częstość rośnie z wiekiem: według medibas.pl złamanie trzonu kręgu dotyczy 40% kobiet w wieku 80 lat. Gęstość mineralna kości spada po menopauzie.
Czynniki ryzyka:
- wiek i płeć żeńska po menopauzie,
- osteoporoza,
- reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) i cukrzyca,
- niska masa ciała,
- niedobór wapnia lub witaminy D,
- przerzuty nowotworowe i naczyniaki.
Przy RZS ryzyko złamania kompresyjnego jest dwukrotnie wyższe niż u rówieśników, a podnosi je też cukrzyca (praktyczna-ortopedia.pl). Przerzuty nowotworowe i naczyniaki także prowadzą do złamań kompresyjnych. Złamanie w takiej zmienionej chorobowo kości nazywa się patologicznym.
W zdrowym kręgu potrzebny jest duży uraz: upadek na pośladki lub wyprostowane nogi, wypadek albo upadek z wysokości.
Jakie objawy daje złamanie kompresyjne?
Typowy jest nagły, miejscowy ból pleców, który nasila się przy staniu i chodzeniu, a słabnie w leżeniu.
Nie zawsze jednak boli. Ponad 2/3 złamań kompresyjnych nie daje objawów i wykrywa się je przypadkiem (medibas.pl). Rozpoznawana jest tylko około 1/3, bo ból pleców u starszej osoby łatwo uznać za objaw starzenia. Przyjmuję proste kryterium: nowy ból pleców u seniora po pochyleniu, kaszlu albo upadku trzeba zgłosić lekarzowi, a nie odkładać na konto wieku.
Objawy neurologiczne świadczą o ucisku na korzenie nerwowe albo rdzeń i wymagają pilnego kontaktu z lekarzem:
- mrowienie,
- drętwienie,
- utrata czucia,
- osłabienie nóg lub niedowład.
Jak lekarz potwierdza złamanie?
RTG pokazuje zapadnięcie trzonu, rezonans magnetyczny (MRI) odróżnia świeże złamanie od dawnego i najlepiej wykrywa wczesne fazy, a tomografia komputerowa (TK) ocenia strukturę kości i ewentualne fragmenty w kanale kręgowym.
W opisie badania pojawiają się terminy, które łatwo źle odczytać:
| Termin w opisie | Znaczenie |
|---|---|
| utrata wysokości | trzon jest niższy niż prawidłowy |
| złamanie blaszki granicznej | uszkodzenie powierzchni trzonu przy jego brzegu |
| obrzęk szpiku kostnego | ślad świeżego urazu widoczny w MRI |
| retropulsja | przesunięcie fragmentu kości do tyłu, w stronę kanału kręgowego |
| złamanie ostre, podostre, przewlekłe | świeże, w trakcie gojenia, dawne |
Jak leczy się złamanie kompresyjne kręgu?
Stabilne złamanie leczy się zachowawczo, a zabieg rozważa się przy niestabilności, objawach neurologicznych albo bólu, który nie mija mimo leczenia. O metodzie, gorsecie i terminie pionizacji decyduje lekarz po badaniach obrazowych. Ogólne kryteria wyboru między leczeniem zachowawczym a zespoleniem opisujemy we wpisie gips czy operacja.
Leczenie zachowawcze obejmuje:
- odpoczynek,
- leki przeciwbólowe,
- dopasowany gorset ortopedyczny,
- rehabilitację.
Leczenie zabiegowe polega na cementowaniu trzonu albo na stabilizacji kręgów śrubami lub płytkami. Stosuje się cementoplastyki, stabilizacje przezskórne i otwarte.
Czy przy złamaniu kompresyjnym trzeba nosić gorset?
Zwykle tak: gorset jest typowym elementem leczenia zachowawczego stabilnego złamania, bo stabilizuje kręgosłup i ogranicza przemieszczanie odłamów. Rodzaj gorsetu i czas noszenia wynikają z zalecenia lekarza.
Trzymam się tu jednej zasady: gorset ma być dopasowany i zlecony, nie kupiony „na oko”. Noś go zgodnie z zaleceniem, nie dłużej i nie krócej na własną rękę.
Na czym polega cementowanie kręgu?
Przy wertebroplastyce przez igłę wprowadza się cement ortopedyczny (kostny) do złamanego trzonu, pod kontrolą fluoroskopu, czyli aparatu RTG dającego obraz ruchomy. Cement stabilizuje odłamy i zmniejsza ból.
Zabieg jest wskazany, gdy leczenie nieinwazyjne nie zmniejszyło bólu. Odmianą cementoplastyki jest kifoplastyka.
Ile trwa powrót do sprawności?
Ból zmniejsza się stopniowo w ciągu kilku tygodni do kilku miesięcy, a niezdolność do pracy trwa podobnie długo. Pełniejszy powrót funkcji może wymagać dalszej pracy po ustąpieniu bólu. Powrót do aktywności ocenia się po kontrolnym RTG lub MRI.
Przy złamaniu kręgu rehabilitacja po złamaniu skupia się na tułowiu:
- ćwiczenia wzmacniające mięśnie grzbietu i brzucha,
- stabilizacja,
- nauka postawy i poruszania się.
Czy ze złamaniem kompresyjnym można chodzić?
To zależy od stabilności złamania i stanu neurologicznego. Przy stabilnym złamaniu pionizacja odbywa się zwykle w gorsecie. Nasilenie bólu przy chodzeniu jest typowym objawem tego złamania, a nie powodem, by samodzielnie leżeć tygodniami.
Czy złamanie kompresyjne jest groźne?
Stabilne złamanie zwykle nie zagraża rdzeniowi, ale może zostawić skutki. Złamania osteoporotyczne kręgów prowadzą do zaburzeń postawy i przewlekłego bólu. Mogą też wpływać na oddychanie, chód i samodzielność.
Zaburzenie postawy to kifoza, czyli zaokrąglenie pleców z pochyleniem do przodu. Trzon zrasta się w obniżonym kształcie, a przebieg zrostu kości po złamaniu u starszych osób zależy od stanu kości. Po złamaniu kręgu leczy się też osteoporozę, bo to ona jest przyczyną kolejnych złamań.
