Odpowiedź w trzech zdaniach
Żaden preparat bez recepty nie skraca zrostu u osoby bez niedoborów. Witamina D i wapń mają sens przy niedoborze albo ubogiej diecie, a kolagen i witamina K2 nie mają badań na ludziach ze złamaniem. Leki na osteoporozę lekarz włącza po złamaniu niskoenergetycznym po to, by zapobiec kolejnym złamaniom, a nie żeby przyspieszyć zrost.
Lek czy suplement diety: czym się różnią?
Półka z preparatami na zrost kości bez recepty to w praktyce półka z suplementami, nie z lekami. Różnice są trzy:
- Suplement diety jest żywnością, nie lekiem. Do obrotu wchodzi po powiadomieniu Głównego Inspektora Sanitarnego (GIS), bez wymogu wykazania skuteczności (art. 29 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia). Lek musi ją wykazać, zanim trafi do aptek.
- Oświadczenia zdrowotne dopuszczone w UE dla witaminy D, wapnia i witaminy K brzmią „pomaga w utrzymaniu zdrowych kości”. Żadne nie dotyczy gojenia złamań (rozporządzenie (UE) nr 432/2012).
- Lek ma wskazania zapisane w charakterystyce produktu leczniczego (ChPL).
Przy napisie „pomaga w utrzymaniu zdrowych kości” czytam dokładnie to, co jest napisane: utrzymanie kości, nie ich gojenie.
Które preparaty na zrost kości mają badania?
Najlepiej przebadane są białko, aminokwasy, witamina D i wapń, ale pomagają tylko tam, gdzie czegoś brakuje, a nie u osoby bez niedoborów. Reszta to dodatek (klinikasilesia.pl). Zrost zależy od stabilizacji odłamów, ukrwienia, wieku i chorób współistniejących. Suplementacja ma sens przy potwierdzonym niedoborze, diecie niepokrywającej potrzeb albo na zalecenie lekarza.
| Preparat | Status | Co mówią badania | Kiedy ma sens |
|---|---|---|---|
| Witamina D3 | bez recepty | reguluje wchłanianie wapnia | przy niedoborze lub małej ekspozycji na słońce |
| Wapń | bez recepty | normy dobowe zależą od wieku i płci | gdy dieta nie pokrywa normy |
| Osteogenon | na receptę | wskazaniem jest osteoporoza | po rozpoznaniu osteoporozy przez lekarza |
| Kolagen | bez recepty | brak badań klinicznych z punktem końcowym „czas zrostu” | brak wskazania w gojeniu złamania |
| Witamina K2 | bez recepty | badania dotyczą gęstości kości, nie zrostu | brak wskazania w gojeniu złamania |
| Białko i odżywki | bez recepty | u seniorów po złamaniu biodra mogą zmniejszać powikłania | gdy dieta nie dostarcza białka i energii |
| Magnez, krzem, witamina C | bez recepty | magnez i krzem to dodatki; witaminę C badano pod kątem bólu, nie zrostu | brak wskazania w gojeniu złamania |
1. Witamina D3
Ma sens przy niedoborze, bo reguluje wchłanianie wapnia z jelit. Polskie wytyczne (Płudowski i in., Nutrients, 2023) podają dla dorosłych 800-2000 j.m. na dobę, zależnie od masy ciała i ekspozycji na słońce.
Czy niedobór w ogóle jest, pokazuje badanie 25(OH)D, a za optymalny wynik te same wytyczne uznają 30-50 ng/ml. Dawkę dla konkretnej osoby dobiera lekarz.
2. Wapń
Dorośli powinni dostarczać 1000 mg wapnia na dobę, a kobiety po 50. roku życia i osoby starsze 1200 mg (normy żywienia NIZP PZH-PIB z 2020 r.). Do tej sumy liczy się cała dieta, nie tylko tabletka.
Wapń znajduje się w wielu preparatach „na kości”, w multiwitaminach i w lekach. Z kilku opakowań naraz dawki się sumują, więc przed dokupieniem kolejnego produktu policz, ile wapnia dostarczasz już teraz.
3. Osteogenon
To lek na receptę, a nie suplement: kompleks osseinowo-hydroksyapatytowy w dawce 830 mg. Jedna tabletka zawiera ok. 178 mg wapnia (ChPL według doz.pl), który wlicza się do dobowej sumy.
Wskazaniem jest osteoporoza: pomenopauzalna, starcza i posterydowa. To lek na osteoporozę, nie na zrost. ChPL opisuje dawkowanie: w osteoporozie 2-4 tabletki dwa razy na dobę, w innych wskazaniach 1-2 tabletki dziennie, podczas posiłków. To cytat z dokumentu, a schemat ustala lekarz. Cena zależy od apteki i od refundacji.
4. Kolagen
Brak badań klinicznych na ludziach, w których hydrolizat kolagenu skracałby czas zrostu. Bez takiego dowodu nie ma podstaw, by polecać po złamaniu konkretny rodzaj kolagenu. Dotyczy to także galaretki i żelatyny.
5. Witamina K2
Aktywuje osteokalcynę, ale badania nad nią dotyczą gęstości kości, nie zrostu złamań. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, które są antagonistami witaminy K, potrzebują zgody lekarza przed sięgnięciem po K2.
6. Białko i odżywki dla seniorów
Doustne preparaty białkowo-energetyczne mogą zmniejszać liczbę powikłań w pierwszym roku po złamaniu biodra u seniorów. Wynika to z przeglądu Cochrane (Avenell i in., 2016), który ocenia dowody jako niskiej jakości. Dotyczy to powikłań, a nie tempa zrostu.
7. Magnez, krzem, witamina C i maści
Sklepowe preparaty „na kości” łączą D3, K2, wapń, magnez, krzem, kolagen i kwas hialuronowy. Magnez i krzem są w tej mieszance dodatkami.
Witamina C po złamaniu nadgarstka była badana pod kątem bólu, nie zrostu. Maść nie dociera do kości.
Kiedy lekarz zleca leki na receptę?
Lekarz zleca leki na osteoporozę po złamaniu niskoenergetycznym, gdy badania potwierdzą osteoporozę, a celem jest zapobieganie kolejnym złamaniom, nie szybszy zrost tego, które już się zdarzyło. Osteoporoza zwiększa ryzyko takich złamań w kręgach i w bliższym końcu kości udowej, w tym złamania szyjki kości udowej.
Złotym standardem rozpoznania osteoporozy jest densytometria, która mierzy gęstość mineralną kości (BMD) bliższego końca kości udowej oraz kręgów L1-L4.
Skuteczność leczenia pokazało badanie HORIZON, w którym wzięło udział 2127 osób po operacji złamania biodra (Lyles i in., NEJM, 2007). Kwas zoledronowy podany do 90 dni po zabiegu zmniejszył liczbę nowych złamań klinicznych o 35% i nie opóźnił zrostu. Lekarz wybiera spośród bisfosfonianów (należy do nich kwas zoledronowy), denosumabu i teriparatydu.
Jak sprawdzić, czy suplement jest ci potrzebny?
Zacznij od rozmowy z lekarzem prowadzącym, a nie od apteki:
- Zapytaj o oznaczenie 25(OH)D i porównaj wynik z zakresem z wytycznych.
- Policz wapń z diety i porównaj z normą dla swojego wieku i płci.
- Sprawdź składy wszystkich preparatów, które już przyjmujesz.
- Powiedz lekarzowi o lekach przeciwzakrzepowych, zanim zaczniesz K2.
- Po złamaniu niskoenergetycznym zapytaj, czy potrzebna jest densytometria.
Gdy żaden z tych kroków nie wykaże braków, o tempie gojenia decydują inne czynniki, które przyspieszają zrost, a nie kolejny preparat.
Co, gdy kość mimo to się nie zrasta?
Opóźniony zrost dotyczy 5-10% osób z urazami, częściej kości udowej i piszczelowej (naukawpolsce.pl). Leczy się go zwykle operacyjnie: przeszczepami kości, rusztowaniami i substancjami pobudzającymi wzrost kości. Tabletki z apteki nie zastępują tych metod.
Gdy zrost nie następuje mimo upływu czasu, mówi się o stawie rzekomym. O postępie gojenia mówi ocena zrostu na zdjęciu RTG, a nie samopoczucie ani liczba przyjętych suplementów.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem prowadzącym, który podejmuje decyzje o leczeniu.
