Odpowiedź w trzech zdaniach
Zdrowej kości nie da się wyraźnie „pogonić”. Zrost ma swoje biologiczne tempo, a największy wpływ na nie mają stabilne unieruchomienie lub zespolenie oraz obciążanie zgodne z zaleceniami lekarza.
Pacjent ma za to sporo do powiedzenia w drugą stronę: może nie dokładać hamulców. Najmocniejsze z nich to palenie i nadmiar alkoholu.
Czy da się przyspieszyć zrost kości?
W niewielkim stopniu: tempo wyznacza biologia, wiek i rodzaj złamania, a realna przewaga polega na tym, że nie spowalniasz gojenia. Dzieci zrastają się szybciej niż dorośli, ale to cecha wieku, której nie da się przenieść na dorosłego.
Czy kość może zrosnąć się w 4 tygodnie? Takiego terminu nie można obiecać. Pełna przebudowa kości trwa miesiące, a nawet lata, a o sposobie leczenia decydują lokalizacja złamania, przemieszczenie odłamów, ukrwienie okolicy i aktywność pacjenta. Ile zrost kości trwa, opisuje osobny artykuł.
Preparaty reklamowane jako „2-krotnie przyspieszające zrost” nie przedstawiają na to badań klinicznych. Obietnica cudownego skrócenia zrostu to dla mnie sygnał, żeby odłożyć produkt na półkę.
Co realnie pomaga kości się zrosnąć
Pomaga niewiele rzeczy, za to proste i nudne. Domowe sposoby sprowadzają się do pięciu poniższych; okłady i mikstury nie należą do nich.
1. Stabilne unieruchomienie lub zespolenie
Stabilność odłamów warunkuje prawidłowy zrost, więc to ona jest głównym „przyspieszaczem”. W części złamań leczenie operacyjne może skrócić zrost i zmniejszyć ryzyko powikłań, na przykład przy złamaniach nasady V kości śródstopia. To, czy wybrać gips czy operację, rozstrzyga lekarz prowadzący. Nie zdejmuj ortezy i nie poprawiaj gipsu samodzielnie.
2. Obciążanie dokładnie według zaleceń
Ruch i obciążanie zgodne z zaleceniami pobudzają przebudowę kości. Zbyt wczesny lub zbyt duży nacisk zwiększa ryzyko przeciążenia i przemieszczenia, a zbyt szybki powrót do aktywności grozi nawrotem dolegliwości. Błędem jest też druga skrajność: leżenie „na zapas”, gdy fizjoterapeuta zaleca już ćwiczenia. Etapy obciążania opisuje rehabilitacja po złamaniu.
3. Pełnowartościowe jedzenie z białkiem
Niedożywienie białkowo-kaloryczne utrudnia gojenie, więc posiłki powinny dostarczać białka i wystarczającej liczby kalorii. Nadmiar niczego nie przyspiesza. Przegląd Cochrane z 2016 roku (Avenell i wsp.) dotyczył suplementacji żywieniowej u starszych osób po złamaniu biodra: dowody na mniej powikłań były słabe, a na szybszy zrost nie znaleziono żadnych. Zwykłe, regularne jedzenie wystarczy.
4. Witamina D przy niedoborze
Niedobór witaminy D osłabia mineralizację kości, więc jego uzupełnienie ma sens. Ma je jednak wskazać badanie lub lekarz, a nie reklama. Bez stwierdzonego niedoboru dodatkowa porcja niczego nie przyspieszy.
5. Sen, ruch reszty ciała i kontrolne RTG w terminie
Sen i dozwolony ruch zdrowych części ciała wspierają organizm jako całość. Kontrola w wyznaczonym terminie pozwala wychwycić problem, zanim stanie się widoczny dla pacjenta. Na zdjęciu RTG lekarz ocenia postęp, a jak wygląda zrost na RTG, tłumaczy osobny artykuł.
Co spowalnia gojenie złamania
Gojenie spowalniają palenie, alkohol, część leków, choroby przewlekłe i zbyt wczesne obciążenie. Na palenie, alkohol i obciążanie wpływasz sam, a na leki i choroby przewlekłe razem z lekarzem. Obciążenie dokłada sobie szczególnie pacjent, który czuje się lepiej, niż wynika z RTG.
Palenie papierosów
Tak, palenie opóźnia zrost. Metaanaliza Scolaro i wsp. (Clinical Orthopaedics and Related Research, 2014) wykazała, że palacze mają dłuższy czas zrostu i wyższy odsetek braku zrostu niż osoby niepalące. Rzucenie palenia na czas leczenia to najmocniejszy ruch, jaki masz sam w ręku.
Alkohol
Nadużywanie alkoholu upośledza tworzenie kostniny i zwiększa ryzyko upadków, a z nimi kolejnych złamań.
Leki przeciwbólowe z grupy NLPZ
U dorosłych dłuższe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych wiąże się w części badań z większym ryzykiem braku zrostu. Krótkie stosowanie u dzieci takiego związku nie wykazało (metaanaliza Wheatley i wsp., 2019). Dowody są niskiej jakości, więc nie jest to powód do odstawiania leków na własną rękę. Jeśli lek zaleca lekarz, bierz go zgodnie z zaleceniem; ten tekst nie zastępuje decyzji lekarza prowadzącego. Gdy przeciwbólowych potrzebujesz dłużej, zapytaj lekarza, co wybrać.
Cukrzyca i inne choroby przewlekłe
Cukrzyca wiąże się z wolniejszym zrostem i częstszymi powikłaniami (przeglądy literatury, m.in. Gortler i wsp., 2018). Dobrze prowadzona glikemia zmniejsza ten hamulec. Jeśli podejrzewasz u siebie osłabienie kości, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu.
Zabiegi przyspieszające zrost kości: które mają dowody
Dowody są skromne. Wytyczne BMJ Rapid Recommendations z 2017 roku zdecydowanie odradzają ultradźwięki niskiej intensywności (LIPUS) przy złamaniach, bo zabieg nie poprawia powrotu do funkcji ani nie zmniejsza bólu.
| Zabieg | Dla kogo | Co mówią dowody |
|---|---|---|
| LIPUS (ultradźwięki) | świeże złamania | odradzany przy świeżych złamaniach |
| Komora hiperbaryczna | złamania, gdy ktoś oferuje ją jako przyspieszenie gojenia | przegląd Cochrane (Bennett i wsp., 2012) nie znalazł wystarczających dowodów na poprawę gojenia |
| Fala uderzeniowa | brak zrostu, nie świeże złamanie | bywa stosowana przy braku zrostu; decyzja należy do ortopedy |
| Zespolenie operacyjne | wybrane złamania, gdy jest wskazane | może przyspieszyć zrost i zmniejszyć ryzyko powikłań; kwalifikuje lekarz |
Tabletki na szybszy zrost kości
Nie ma tabletki, która u dobrze odżywionej osoby skraca zrost, bo suplement uzupełnia niedobór, a nie przyspiesza gojenie. Jeśli ktoś proponuje preparat „na zrost”, zanim go kupisz, zapytaj, jakiego niedoboru dotyczy.
Kiedy wolny zrost wymaga kontroli
Niepokoją utrzymujący się ból przy obciążaniu i brak postępu na kolejnych RTG. Brak zrostu definiuje się zwykle jako brak zrostu po 9 miesiącach od urazu i brak postępu w 3 kolejnych miesiącach (kryterium FDA, powszechnie cytowane). Ocena należy do lekarza, bo opóźniony zrost i staw rzekomy wymagają innych decyzji. Jeśli ból przy obciążaniu nie ustępuje, nie czekaj z pytaniem do terminu kontroli.
